Cmentarz w SURKONTACH

 

SURKONTY (rejon Werenowo, obwód Grodno, do 1939 r. powiat Lida, woj. nowogródzkie)

Cmentarz polowy żołnierzy i oficerów Nowogródzkiego Okręgu AK poległych 21 sierpnia 1944 r. w walce z Wojskami Wewnętrznymi NKWD, wzniesiony staraniem Rady OPWiM i Fundacji Ochrony Zabytków. Uroczyste poświęcenie cmentarza, w którym wzięła udział około stuosobowa delegacja żołnierzy AK z Polski – a wśród nich wdowa po ppłk „Kotwiczu” Irena Kalenkiewiczowa i wdowa po kpt. „Bustromiaku”, odbyło się 8 września 1991 r. Cmentarz jest usytuowany na polach na zachód od dużej wsi Pielasa. Na planie prostokąta, ogrodzony murkiem z furtą, wewnątrz dwa rzędy betonowych krzyży z danymi personalnymi poległych, przy zachodniej ścianie cmentarza pomnik – obelisk z krzyżem i tablicą pamiątkową następującej treści:

ŻOŁNIERZOM ARMII KRAJOWEJ OKRĘGÓW „NÓW” I „WIANO”

POLEGŁYM ZA POLSKĘ POD SURKONTAMI 21 VIII 1944 R. I W PODDUBICZACH 19 VIII 1944 R.

Obok, z lewej strony obelisku, stoi metalowy krzyż z dwoma tablicami, na pierwszej umieszczona jest odznaka spadochroniarza – cichociemnego i napis:

ŚP. PPŁK MACIEJ KALENKIEWICZ UR. 1 VII 1906 – ZM. 21 VIII 1944

SYN ZIEMI WILEŃSKIEJ, CICHOCIEMNY

AUTOR OPERACJI „OSTRA BRAMA”

OSTATNI KOMENDANT NOWOGRÓDZKIEGO OKRĘGU WOJSKOWEGO

BOHATERSKO POLEGŁ NA POLU CHWAŁY W OBRONIE ZIEMI WILEŃSKIEJ

CZEŚĆ TWEJ PAMIĘCI NASZ BOHATERZE

 

Na drugiej tablicy widnieje następujący napis:

SPOCZYWA TUTAJ WRAZ ZE SWYM DOWÓDCĄ 37 ŻOŁNIERZY ARMII KRAJOWEJ

POLEGŁYCH 21 VIII 1944 R.

Na betonowych krzyżach usytuowanych na prawo i lewo od centralnego pomnika – nazwiska i pseudonimy poległych żołnierzy AK – podkomendnych ppłk. „Kotwicza” (z lewej strony centralnego obelisku zlokalizowany jest krzyż ppłk „Kotwicza” i 36 krzyży nagrobnych żołnierzy poległych wraz z nim pod Surkontami, a z prawej strony obelisku – sześć krzyży żołnierzy poległych 19 sierpnia w Poddubiczach (symbolicznie). Po prawej stronie cmentarza także dwa dodatkowe krzyże, na jednym z nich napis:

FRANCISZEK WOJNICZ

ŻOŁNIERZ VII BAT. 77 pp

POLEGŁ 24.12.1944, PIETRYKANY

Obecnie cmentarz otoczony jest stałą opieką przez społeczność polską Ziemi Lidzkiej oraz zwiedzające go grupy często przyjeżdżające z Polski. Co roku odbywa się tu uroczystość w rocznicę bitwy.

Po rozbrojeniu oddziałów AK pod Wilnem w lipcu 1944 r. przez Armię Sowiecką, ppłk Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz” objął funkcję Komendanta Nowogródzkiego Okręgu AK i przystąpił do pracy organizacyjnej w warunkach nowej okupacji sowieckiej. Przebywał stale przy oddziale osłonowym, złożonym z żołnierzy wyprowadzonych z „kotła” sowieckiego w Puszczy Rudnickiej. Nocą 20/21 sierpnia 1944 r. zatrzymał się na postój w Surkontach, gdzie około godz. 14-tej 21 sierpnia 1944 r. został zaatakowany przez grupę operacyjną III batalionu 32 zmotoryzowanego pułku strzeleckiego Wojsk Wewnętrznych NKWD, wspartą przez siły Rejonowego Oddziału NKWD w Raduniu. Pierwszy atak sowiecki został odparty zwycięsko przez partyzantów, jednak kolejne uderzenie, wsparte posiłkami, przełamało polską obronę. Większość obrońców padła, zaledwie około 20 żołnierzy zdołał wyprowadzić z kotła kpt. Bolesław Wasilewski „Bustromiak”. Zginęli w tej walce i w większości zostali pochowani na placu boju: ppłk Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”, kpt. Michał Pękała (?) „Bosak”, kpt. Franciszek Cieplik „Hatrak”, rtm. Jan K. Skrochowski „Ostroga”, ppor. Stanisław Dźwinel „Dzwon”, ppor. Walenty Wasilewski „Jary”, pchor. Henryk Nikicicz „Orwid”, pchor. Henryk Cywiński „Wilk”, plut. Franciszek Stankiewicz Mikado”, kpr. Kazimierz Ejsmont „Irak”, kpr. (plut. ?) Predoń „Kowal”, strzelcy i starsi strzelcy: Bohdan Bednarczyk „Dan”, Jan Caputa, Stanisław Caputa, Jerzy Gryszel „Jurek”, Jerzy Kaleciński „Kosinus”, Zygmunt Kaleciński „Sinus”, Jerzy Kleindienst „Basia”, Bohdan Karpowicz „Sowa”, Stanisław Krukowski „Czarny”, Zygmunt Miać „Szczerbiec”, Eugenia Myszkówna „Gienka”, Tadeusz Skobejko „Błysk”, Władysław Sperski „Tolot”, Mieczysław Szeptunowski, Zygmunt Werkun „Zima”, Henryk Żurawski „Marabut”, Żaczkiewicz, Witold Żuk, i 11 żołnierzy nieznanych nazwisk i pseudonimów. Ciężko ranny Czesław Marszałek „Żuraw” zmarł w więzieniu w Lidzie (brak informacji o miejscu pochowania).

Napisy nagrobne na krzyżach uwzględniają nazwiska wszystkich poległych pod Surkontami, wiadomo jednak, że czterech poległych zostało wkrótce po walce ekshumowanych z placu boju i pochowanych na cmentarzyku w Jancewiczach. Byli to: ppor. Walenty Wasilewski „Jary”, ppor. Stanisław Dźwinel „Dzwon”, kpr. Kazimierz Ejsmont „Irak” oraz Jerzy Kaleciński „Kosinus”; natomiast Eugenia Mysz-kówna „Gienka” została zabrana i pochowana w grobie rodzinnym na starym cmentarzu wiejskim koło Rekści Wielkich. Ciężko ranny Czesław Marszałek został zabrany przez NKWD do Lidy, gdzie zmarł w więzieniu. Wszyscy są jednak uwzględnieni w inskrypcjach na krzyżach na cmentarzu w Surkontach.