Cmentarz w LIDZIE

LIDA (rejon Lida – siedziba rejonu, obwód Grodno, do 1939 r. siedziba powiatu lidzkiego woj. nowogródzkiego)

Centralny punkt przedwojennego województwa nowogródzkiego. W latach okupacji miasto było siedzibą Komendy Obwodu – Ośrodka AK Lida krypt. „Bór”, a okresowo także Komendy Nowogródzkiego Okręgu AK. Zorganizowano tu 3 (okresowo nawet 5) kompanii konspiracyjnych AK, komórki wywiadu, wydawanie podziemnej prasy (komórka Biura Informacji i Propagandy [BIP] wydawała w Lidzie pismo „Wschód Polski”) i grupy dywersyjne (Kedyw). Na terenie miasta oddziały AK wykonały szereg brawurowych akcji, wśród których najsłynniejsze były: brawurowe uwolnienie ponad 70 więźniów z więzienia przy ul. Syrokomli dokonane w styczniu 1944 r. przez drużynę wydzieloną z II/77 pp AK, rozbrojenie komendantury Organizacji Todta w kwietniu 1944 r., rozbicie banku w czerwcu 1944 r., wrzucenie granatów do niemieckiego Domu Żołnierza jesienią 1943 r., wyroki na kilkunastu szczególnie szkodliwych funkcjonariuszach policji i agentach Gestapo.

Na terenie Lidy najważniejszymi miejscami polskiej pamięci narodowej są dwa cmentarze: stary cmentarz katolicki (przy ul. Engelsa) oraz nowy cmentarz na Słobódce. Cmentarz przy ul. Engelsa, zamknięty przez władze w 1963 r., w 1983 r. przeznaczony został do likwidacji. W ramach prac porządkowych dokonywanych przez zakłady pracy władze zdołały zniszczyć część grobów. Obecnie proces dewastacji został powstrzymany. Na cmentarzu znajduje się kwatera żołnierzy poległych w latach 1919-1920, zakładników zamordowanych przez bolszewików w 1920 r. i polskich lotników pochowanych w okresie międzywojennym (przed wojną stacjonowała w Lidzie 11 eskadra, a następnie 5 pułk lotniczy). Murowane groby, z oznaczeniem pochowanych, zostały częściowo odnowione. Centralnym elementem kwatery jest okazały pomnik w formie obelisku zwieńczonego orłem. Kwatera lotnicza jest stopniowo odnawiana, zaś pomnik został poddany gruntownej renowacji w 2001 r. Pomnik został zrekonstruowany staraniem Podlaskiego Oddziału Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, która wyremontowała obelisk, i Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, która zleciła wykonanie wieńczącej go rzeźby orła.

Na starym cmentarzu pochowani zostali pierwotnie księża z terenu Lidy i Ziemi Lidzkiej, aresztowani przez Niemców i rozstrzelani 10 marca 1943 r. w Lidzie. Wobec zagrożenia likwidacją cmentarza, mieszkańcy ekshumowali ich i pochowali na cmentarzu na Słobódce. Znajdują się tu także pojedyncze groby żołnierzy AK. M.in. pochowano tu kpr. Dionizego Kolesińskiego „Sęka” z IV batalionu 77 pp AK, poległego w marcu 1944 r. w boju pod Dokudowem czy znajduje się tu symboliczny grób ppor. Jerzego Bokłażca ps. „Pazurkiewicz”. Usytuowana na cmentarzu murowana kaplica została zdewastowana w okresie powojennym. Dopiero w latach 2000-2001 lidzkim katolikom udało się ją gruntownie wyremontować i odnowić. W grudniu 2001 r. miała miejsce uroczystość przywrócenia dla kultu religijnego odnowionej świątyni. Obecnie na ścianach kaplicy umieszczane będą tablice memoratywne zawierające treści historyczne.

W 1988 r. na cmentarz na Słobódce staraniem lidzkiego Klubu Miłośników Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza, wspartym przez Konsulat RP w Mińsku, przeniesiono ze starego cmentarza prochy uczestniczki powstania 1863 r. – Walerii Ciechanowicz. Wobec realnego zagrożenia likwidacją starego, zabytkowego cmentarza przez władze miejskie, przeniesienie wydawało się jedynym rozwiązaniem pozwalającym na uratowanie grobu tej narodowej bohaterki.

Na cmentarzu na Słobódce znajdują się także groby współcześnie zmarłych kombatantów AK, m.in. Anny Surowicz i Edwarda Sapieżko.